Laptop Donması ve Kilitlenmesinin Nedenleri ile Çözümleri

Elimde en çok zaman harcadığım arıza tipi hep aynı oldu: "Çalışıyor çalışıyor, bir anda taş kesiliyor." Fare imleci donuyor, ses son yarım saniyeyi tekrarlıyor, tuşlar cevap vermiyor. Bazen 10 saniyede kendine geliyor, bazen güç düğmesine basmaktan başka yol kalmıyor. Yıllardır kendi cihazlarımda ve tanıdıklarımın laptoplarında bu senaryoyu onlarca kez yaşadım ve şunu öğrendim: bilgisayar kilitlenme sorununun neredeyse tamamı ya ısı, ya bellek, ya disk, ya da bir sürücü çakışmasından geliyor. Sırayı doğru kurduğunuzda teşhis birkaç saatlik iş.

Aşağıda kendi teşhis akışımı anlatıyorum. Önce donmanın karakterini okumayı, sonra da donanım ve yazılım tarafını ayrı ayrı elemeyi göstereceğim.

Donmanın Karakterini Okumak: Donanım Kaynaklı İpuçları

Bir donmanın nasıl olduğu, nedenini büyük ölçüde söyler. Ben ilk iş şu üç soruyu sorarım: Ses de mi kesiliyor? Ekran görüntüsü kalıyor mı yoksa siyaha mı düşüyor? Yükün arttığı anda mı oluyor, rastgele mi? Ses donup tekrarlıyorsa ve tuş takımı ışıkları cevap vermiyorsa donanım tarafına, ekran görüntüsü kalıp imleç hareket ediyorsa yazılım tarafına yöneliyorum.

Isınma: en sık ve en kolay atlanan neden

Oyun açtığımda ya da video render ederken donan bir laptopta ilk şüphelim ısıdır. Modern işlemciler kritik sıcaklığa ulaştığında hızını düşürür; ama toz tıkalı bir fan ve kurumuş termal macun varsa sıcaklık o kadar hızlı yükselir ki sistem korumaya geçmeye vakit bulamadan kilitlenir. Ben bir izleme programıyla sıcaklıkları arka planda kaydedip 20 dakika yük veriyorum. Donma anındaki son kayıt 95 derece civarıysa iş belli: hava yolları, fan, macun. Laptop işlemcisinin sıcaklığını düşürme yöntemlerini anlattığım rehberdeki adımları uygulamak, tek başına birçok donma vakasını kapatıyor.

Küçük bir detay: laptobu yatakta, halıda ya da kucakta kullanmak alt havalandırmayı tamamen kapatıyor. Bir tanıdığımın "arıza" dediği kilitlenme, sırf laptopu yorganın üstünden kaldırınca bitmişti.

RAM ve disk: sessiz suçlular

Rastgele, hiçbir desen izlemeyen donmalarda RAM'i test ederim. Windows'un kendi bellek tanılama aracı ya da önyüklenebilir bir bellek testi, tek bir hatalı bit bile bulursa kaynağı bulmuşsunuz demektir. İki çubuk varsa birini çıkarıp sırayla denemek de işe yarayan bir yöntem; hangi slotta veya hangi çubukta olduğunu böyle ayırt ediyorum. Yeni bellek alacaksanız laptop için doğru RAM bellek seçimi konusuna bakmanızı öneririm, uyumsuz frekans da tuhaf kararsızlıklar yapabiliyor.

Disk tarafında ise klasik bir tablo var: sistem 5-10 saniye tamamen taş kesiliyor, sonra hiçbir şey olmamış gibi devam ediyor. Bu genelde ölmeye başlamış bir HDD'nin sektör okumayı yeniden denemesidir. Disk sağlık değerlerine (özellikle yeniden atanmış sektör ve bekleyen sektör sayıları) bakmak yeterli. Bu tür bir tabloda benim tavsiyem tamir değil, veriyi taşımaktır; SSD ve HDD arasındaki farkları anlattığım yazıda neden bu geçişin donmalara iyi geldiğini de anlatıyorum.

Güç ve batarya kaynaklı ani kesilmeler

Donmadan çok "aniden kapanma" yaşıyorsanız adaptörü ve bataryayı da hesaba katın. Yaşlanmış bir batarya yük altında gerilimi tutamayınca sistem bir anda kendini kapatıyor. Adaptör takılıyken sorun yoksa, şüphe kuvvetli. Bataryanın ömrünü uzatma alışkanlıklarını uygulamak yeni bir hücreyi daha uzun süre sağlıklı tutuyor.

Yazılım Tarafını Elemek: Sürücüler, Yük ve Kayıtlar

Donanım testleri temiz çıktıysa iş yazılıma kalır. Burada tahmin yürütmek yerine sistemin bıraktığı izleri okumak çok daha hızlı.

Olay Görüntüleyici'yi okumayı öğrenin

Kilitlenmeden sonra makineyi açtığımda ilk baktığım yer Olay Görüntüleyici'nin Windows Günlükleri bölümüdür. Donma saatine denk gelen kritik ve hata kayıtlarını süzüyorum. "Kernel-Power" hatası sert kapanmayı, belirli bir sürücü adı geçen hatalar ise doğrudan suçluyu gösteriyor. Ekran kartı sürücüsünün adını gördüğüm vakaların çoğunda çözüm, sürücüyü tamamen kaldırıp üreticinin sitesinden temiz kurulum yapmak oldu. Donanım sürücülerini güncellemek konusunda yazdıklarım burada işinize yarar; özellikle Windows Update'in otomatik verdiği genel sürücüler bazen soruna sebep olabiliyor.

Başlangıçta ne varsa donmayı da o besliyor

Açılıştan sonraki ilk iki dakikada donan bir sistemde neredeyse her zaman başlangıç programları vardır. Aynı anda güncelleme kontrolü yapan üç program, bulut senkronizasyonu ve bir de yarı kurulu kalmış eski bir antivirüs... Disk kuyruğu dolar, sistem cevap veremez. Ben temiz önyükleme ile tüm üçüncü parti servisleri kapatıp makineyi bir gün öyle kullanmayı seviyorum. Donma kesildiyse servisleri gruplar hâlinde geri açarak suçluyu daraltıyorum. Başlangıç programlarını yönetme yazısındaki mantık tam da bu.

Boş alan, sanal bellek ve tarayıcı

Sistem diskinde birkaç yüz megabayt kalmış makinelerde donma çok normaldir; Windows sayfa dosyasını büyütemeyince kilitleniyor. En az %10-15 boş alan bırakmak temel kural. Diskte boş alan açmanın etkili yollarını uyguladıktan sonra pek çok "eski laptop" yeniden akıcı hâle geldi.

Bir de şu var: donma sandığımız şeyin kaynağı sadece tarayıcı olabiliyor. Onlarca sekme ve bellek yiyen eklentiler tüm RAM'i tükettiğinde sistem takla atar. Görev Yöneticisi'nde bellek sütununa göre sı